Το ελληνικό φιλότιμο.

Μια ελληνική λέξη που την έχουν υμνήσει οι ξένοι ενώ αγωνίζονται να την ερμηνεύσουν,χωρίς να τα καταφέρνουν.

“Γειά σας. Καλησπέρα.” είπε στα ελληνικά στην ομιλία του στο ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, ο απερχόμενος πρόεδρος των ΗΠΑ Μπάρακ Ομπάμα κατά την πρόσφατη επίσκεψή του στην Ελλάδα. Φιλότιμο, συνέχισε ο Ομπάμα, το βλέπω και μου δίνει κουράγιο.

Από την πρώτη στιγμή που άκουσα και διάβασα τα λόγια του προέδρου των ΗΠΑ μου γεννήθηκε η επιθυμία να καταπιαστώ με αυτή τη μαγική, τη μοναδική ελληνική λέξη που μέσα της κλείνει όλο το μεγαλείο της πατρίδας μας και του λαού της. Το ελληνικό φιλότιμο. Αυτή τη μαγική λέξη που δεν θα την συνατήσετε σε καμιά άλλη γλώσσα του κόσμου, σε κανένα ξένο βιβλίο, σε κανέναν ξένο πολιτισμό. Στ΄αλήθεια όμως σκεφτήκατε ποτέ τι μπορεί να είναι το ελληνικό φιλότιμο; Τι μπορεί να λέει αυτή η λέξη; Τι μπορεί να δίνει στον οποιονδήποτε άνθρωπο αυτή η έννοια;

Πρόκειται για μια αρχαία ελληνική λέξη η οποία είναι αδύνατον να μεταφραστεί επαρκώς αφού μέσα της κλείνει ένα μεγάλο πλέγμα από αρετές.

Το φιλότιμο έχει πάρει την επωνυμία ελληνικό καθ΄ότι είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση του ελληνικού τρόπου σκέψης και αντίδρασης και από μόνο του είναι μόνο ελληνικό.

Το φιλότιμο για τους Έλληνες είναι σαν την αναπνοή. Ένας Έλληνας δεν είναι Έλληνας χωρίς αυτό, έχει πει για το ελληνικό φιλότιμο ο Θαλής ο Μηλίσιος, ένας από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας. Είναι μια λέξη που συνοψίζει έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Στο ελληνικό φιλότιμο αποδίδονται όλα τα κατορθώματα της φυλής μας.

Άλλωστε είναι χαρακτηριστικό ότι στην κινηματογραφική ταινία Λατέρνα, φτώχια και φιλότιμο οι δυό αλησμόνητοι πρωταγωνιστές, δυό απλοί λαϊκοί τύποι, ο Μίμης Φωτόπουλος και ο Βασίλη Αυλωνίτης άφησαν όλο το μεγαλείο του ελληνικού φιλότιμου να αγκαλιάζει όλες τις σκηνές της ταινίας.

Η Ελένη Φωτιάδου, ιδιοκτήτρια του εστιατορίου Zorbas στην Βιρτζίνια των ΗΠΑ με μια πράξη της μας δίνει μια εικόνα του ελληνικού φιλότιμου. Είδε κάποιον να ψάχνει στα σκουπίδια για φαγητό. Την άλλη μέρα κρέμασε στα σκουπίδια μια πινακίδα που έγραφε.

Μην ψάχνεις να φας από τα σκουπίδια. Την επόμενη φορά σε παρακαλώ να έλθεις να μου πεις ότι πεινάς και δεν έχεις να πληρώσεις. Θα σου δώσω να φας χωρίς να σε ρωτήσω τίποτα.

Το ελληνικό φιλότιμο σε όλο του το μεγαλείο.

Η λέξη φιλότιμο δεν μεταφράζεται εύκολα γιατί μέσα της κλείνει πολλά διαφορετικά νοήματα. Πρόκειται για ένα ελληνικό ουσιαστικό το οποίο είναι αδύνατον να μεταφραστεί επαρκώς σε άλλη γλώσσα αφού περιγράφει μια σύνθετη σειρά αρετών. Γενικά μπορούμε να πούμε ότι φιλότιμο είναι η ποιότητα του χαρακτήρα που μέσα του κλείνει συγκεντρωμένες τις αρετές.

Οι Έλληνες δεσμευμένοι με τις αξίες που κλείνει μέσα του το ελληνικό φιλότιμο προσπαθούν να το κληρονομήσουν και στην επόμενη γενιά. Και τα καταφέρνουν.

Η λέξη φιλότιμο σαν ρίζα της έχει την σύνθεση των λέξεων φιλέω+τιμή. Δικαιολογημένα θεωρείται σαν η υψηλότερη από όλες τις ελληνικές αρετές.

Αν προσπαθήσει κάποιος να την μεταφράσει σε μια ξένη γλώσσα με μια μόνο λέξη αυτό είναι αδύνατο να το κατορθώσει. Δεν υπάρχει μια μόνο λέξη σε ξένη γλώσσα που να μπορέσει να καλύψει το ελληνικό φιλότιμο. Πολλές φορές ζητήθηκε από ξένους η μετάφραση της λέξης φιλότιμο αλλά στάθηκε αδύνατο να μπορέσουν να καταλάβουν παρ΄όλες τις καλές προσπάθειες.

Αξίζει να αναφερθώ και στην Ημερίδα που έγινε τον Μάϊο του 2014 στις εγκαταστάσεις του Sant Petersburg College στο Τάρπον Σπρινγκ της Φλώριδας με θέμα το ελληνικό φιλότιμο.

Η καθηγήτρια του Κολεγίου Δρ. Κίμπερλι Φίλου, αναφέρθηκε στο φιλότιμο όπως αυτό εκφράζεται στη Οδύσσεια του Ομήρου. Την αρετή του ελληνικού φιλότιμου τόνισε και η πρόξενος της Ελλάδας στην Τάμπα, Αδαμαντία Κλώτσα

Όσα και να πούμε σε έναν ξένο για το ελληνικό φιλότιμο πάντα χρειάζεται να πούμε και κάτι πάρα πάνω. Το φιλότιμο είναι αυτό που κατέστησε το όνομα του Έλληνα τρομερό στους εχθρούς και σεβαστό στους φίλους.

Το φιλότιμο θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν ένας ολόκληρος κώδικας κοινωνικής συμπεριφοράς και επομένως είναι αδύνατο να διδαχθεί ή να ερμηνευτεί σε μια στιγμή, σε μια απλή συζήτηση.

Ο Γερμανός φιλέλληνας Andreas Deffner, πρόσφατα εξέδωσε το βιβλίο του με τίτλο, “Filotimo”Πρόκειται για μα περιήγηση στην Ελλάδα αλλά και την καταγρφή της ελληνικής καθημερινότητας και νοοτροπίας. Όμως δεν καταφέρνει να εξηγήσει με απλό τρόπο τι ακριβώς είναι το φιλότιμο. Έτσι λοιπόν σοφίζεται και καταφεύγει σε μια συνταγή. Ας την απολάυσουμε.

Υλικά. Δυό τρεις θετικές σκέψεις, ένα λίτρο αίσθηση για τη ζωή, 500 γραμμάρια φιλοξενία, μια ολόκληρη όριμη φιλία, χωρίς τη φλούδα, δέκα σταγόνες εξυπηρετικότητα, λίγη υπερηφάνεια, αξιοπρέπεια και αίσθηση καθήκοντος. Μη μου πείτε ότι δεν πρόκειται για μια υπέροχη και παραστατική συνταγή προκειμένου κάποιος να...φτιάξει ελληνικό φιλότιμο.

Σε μια πανευρωπαϊκή συνάντηση νέων που έγινε προ καιρού στην Έδεσσα η ελληνική ομάδα έδωσε τον ορισμό ότι φιλότιμο είναι να βάζεις τους άλλους και τις ανάγκες τους πάνω από σένα και να τις ικανοποιείς χωρίς να περιμένεις αντάλλαγμα. Γενικά το φιλότιμο είναι η ικανοποίηση του να δίνεις χωρίς να παίρνεις. Ουσιαστικά πρόκειται για έναν τρόπο ζωής, που είναι γεγονός ότι μόνο οι Έλληνες διαθέτουν. Κάτι που μας κάνει υπερήφανους. 

Oι γιορτές στην Κεφαλλονιά.

Οι Άγιες μέρες μέσα από ένα σπάνιο βιβλίο του Χρήστου Βουνά.

Μπορεί να πέρασαν οι γιορτές αλλά δεν νομίζω να είναι άσχημο αν ρίξουμε μια ματιά στο “νησί των κουρλών”, όπως αποκαλούν το νησί της Κεφαλλονιάς, όσοι μας ζηλεύουν. Τώρα βέβαια ένα κοματάκι τρέλα υπάρχει, αλλά τι να κάνουμε; Γίνεται Κεφαλλονιά χωρίς τρέλα; Καταφέραμε ακόμα και τον σεισμό που ισοπέδωσε το νσί μας να τον κάνουμε σάτυρα. Απολαύστε λίγο για να μας καταλάβετε.

Νέος σεισμόε εγένετο εις την Κεφαλληνία.

Χρόνια τον περιμέναμε να σπάσει η ανία.

Με το να χέρι ο γείτονας έκανε το σταυρό του

με τ΄αλλο του εμούτζωνε αλλόφρων τον Θεό του.

Αυτοί οι Κεφαλλονίτες και παρόμοιο το νησί μας.

Πήρα λοιπόν δώρα μερικά βιβλία από καλό φίλο στην Ελλάδα μέσα στα οποία και ένα βιβλίο χαρακτηριστικό για την Κεφαλλονιά αφού είναι γραμμένο από έναν βέρο τρελό Κεφαλλονίτη. Τον αείμνηστο Χρήστο Βουνά. Αυτόν τον αξέχαστο λαογράφο του νησιού μας που μέσα από την τρέλα του άφησε παρακαταθήκη όλο το μεγαλείο του νησιού μας άριστα δοσμένο μέσα στα πάρα πολλά που έχει γράψει.

Υπέροχα τα όσα αναφέρει σχετικά με τις γιορτές των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων, ο λαογράφος μας, αλλά δεν στέκεται μόνο σ΄αυτά. Στο βιβλίο του αυτό έχει καταχωρήσει πάρα πολλές από τις παραξενιές του νησιού. Και όλα είναι δοσμένα μέσα από σκηνές και ιστορίες της καθημερινότητας του νησιού. Αξίζει στ΄αλήθεια φίλες και φίλοι μου να σας προσφέρω μερικά. Κι΄αρχίζουμε από τις γιορτές των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανείων, των Φώτων όπως συνηθίζουμε να το λέμε στο νησί μας. Ας δούμε λοιπόν τι μας λέει ο Βουνάς.

Όπως είναι γνωστό τα κάλαντα ψάλλονται στην Κεφαλλονιά τις παραμονές των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων. Πολλοί δε καλανταδόροι μας τα λένε και ανήμερα των γιορτάδων, σ΄όσα σπίτια και μαγαζιά δεν πρόλαβαν την προηγούμενη να τα πούνε.

Εκτός όμως των πιτσιρίκων, των από ανάγκη, ή σαν επάγγελμα καλανταδόρων, υπήρχαν πολλοί, που συντροφιάζανε και κάνανε καλανταδόρικες κομπανίες, για να πάνε να τα πούνε για το καλό, πρώτα στα σπίτια τους κι΄ύστερα στα συγγενικά και φιλικά τους. Χωρίς να δέχονται χρήματα και γλυκίσματα, αλλά μόνο μεζέ και κρασάκι. Οι δε φιλικές και ερασιτεχνικές τούτες καλανταδόρικες κομπανίες μόνα τους όργανα είχανε τα μαντολίνα και τις κιθάρες τους, και τις σωστές τους φωνές, αλλά και το χάρισμα να αυτοσχεδιάζουν δίστιχα αθώα και άκακα. Ρίμνες με τις οποίες χαρίζανε πάντοτε απαρεξήγητα την ευθυμία, σατυρίζοντας συγγενικά και φιλικά πρόσωπα.

Στ΄αλήθεια αξίζει να δούμε μερικά από αυτά τα αλησμόνητα σατυρικά δίστιχα που έχουν αφήσει εποχή.

Χρόνια πολλά κι΄ο χρόνος σας, ο νέος να κυλίσει

δίχως ψωμί στο φούρνο σας κι΄ούτε νερό στη βρύση.

Χρόνια πολλά κι΄αν θέλετε νάχετε την υγειά σας

πάντοτε ν΄αλλαργεύετε από την πεθερά σας.

Χρόνια πολλά κι΄η πεθερά αν πέσει στο κλινάρι

φωνάξτε τον κτηνίατρο για να τηνε κουράρει.

Χρόνια πολλά και πίνετε κρασάκι κάθε μέρα

να μη σας πιάν΄η ευλογιά μα μήτε κι΄η χολέρα.

Χρόνια πολλά κι΄ένα βρακί του χρόνου ν΄αγοράσεις

γιατί με τούτο που φορείς κοντεύεις πια ν΄αγιάσεις.

Τρεις ολόκληρες από τις μεγάλες σελίδες του βιβλίου πιάνουν τούτα τα υπέροχα σατυρικά δίστιχα και δύσκολο φυσικά να δοθούν όλα. Πήραμε μια γεύση.

Μετά από την ολοκλήρωση των επισκέψεων και αφού δεν άφηναν σπίτι για σπίτι γνωστών και φίλων οι καλανταδόροι,το ξημέρωμα τους έβρισκε όλους συγκεντρωμένους έξω από την Επισκοπή όπου όλοι μαζί έψαλλαν τα κάλαντα στον Δεσπότη.

Ξύπνα Πενιερώτατε να πας στην εκκλησία

που σε προσμένουν οι Άγγελοι ν΄αρχίσει λειτουργία.

Σε όλους είναι γνωστό ότι τα Κεφαλλονίτικα κάλαντα είναι διαφορετικά από αυτά της υπόλοιπης Ελλάδας. Το έθιμο τηρείται από τους περισσότερους παρ΄όλο που πλέον είναι εμφανείς οι ξενόφερτες επιδράσεις. Παλαιότερα υπήρχαν παραλλαγές που εξιστορούσαν την γέννηση του Χριστού ενώ ταυτόχρονα προέτρεπαν τους πιστούς πως να γιορτάσουν την ημέρα των Χριστουγέννων. Βασικά τα κάλαντα ξεκινούσαν με μια εισαγωγή.

Ήρθαμε με ρόδα και με ανθούς

για να σας ειπούμε χρόνους πολλούς.

Και ακολουθούσαν τα κάλαντα τα οποία τέλείωναν με την επωδό.

Ιδού όπου σας είπωμεν όλη την ψαλμωδίαν

του Ιησού μας του Χριστού Γέννησην την Αγίαν

κι΄έπειτα άμα γυρίσετε εις το αρχοντικό σας

ευθύς τραπέζι στρώσετε βάλτε το φαγητό σας.

Χαρακτηριστικά της αλησμόνητης εκείνης εποχής στο νησί της Κεφαλλονιάς είναι τα όσα ακόμη αναφέρει ο αλησμόνητος λαογράφος του νησιού μας σχετικά με τις Χριστουγεννιάτικες γιορτές.

Ακολουθούσαν ακόμα πολλά παινέματα με ευχές και με σκοπό φυσικά να επακολουθήσει μεγαλύτερο φιλοδώρημα ή κέρασμα με γλυκίσματα των γιορταστικών ημερών. Αξίζει όμως να δούμε και κάποιες τοπικές παραλλαγές στα κάλαντα.

Λειβαθώ..

Απο χρόνους σας πολλούς

κι΄ένα τάσι ποντικούς

κι΄ένα κόσκινο βολβούς.

Πύλαρος.

Παίρνουν νερό στα νύχια τους,

σαπούνι στα φτερά τους

και λούζουν τον αφέντη τους

και λούζουν την κυρά τους

Σάμη.

Παίρνουν νερό ραντίζονται

ραντίζουν και τη βάγια

και παίρνει η βάγια το κερί

και φεύγει απάνου-κάτου

και φέγγει στα καντήλια του

του πολυχρονεμένου.

Φανταστικές οι σκηνές που μας περιγράφει ο Βουνάς αναφορικά με το βράδυ της παραμονής της πρωτοχρονιά όπου στο Αργοστόλι οι κάτοικοι της πόλης παρπατούν στους δρόμους με τις μουσικές μπάντες και χορωδίες να ψάλλουν τα κάλαντα ρίχνοντας ο ένας στον άλλον κολόνιες. Πιο κάτω αναλυτικά υπάρχει όλη η ομορφιά αυτής της σκηνής.

Ένα από τα αλησμόνητα έθιμα που σχεδόν έχει πάψει να υπάρχει ήταν η Φωτιά του Δωδεκαημέρου. Όπως γράφει στο βιβλίο του ο Βουνάς, ...Την παραμονή των Χριστουγέννων κι΄αφού “βραδιώσει” καλά, οι νοικοκυρές άναβαν τη φωτιά του Δωδεκαημέρου που έπρεπε να κρατήσει με τη στάχτη της μέχρι την ημέρα του αγιασμού. Επίσης τις ημέρες των Χριστουγέννων μέχρι τα Θεοφάνεια οι νοικοκυρές δεν άφηναν τίποτα εξω από το σπίτι για να μην το λερώσουν τα παγανά (καλικάντζαροι) Οι νοικοκυρές με ένα δαυλί-κάρβουνο σχημάτιζαν στις πόρτες και στα παράθυρα σταυρούς ώστε οι καλικάντζαροι, τα παγανά όπως τα λέμε στην Κεφαλλονιά να μην μπουν στο σπίτι. Συγχρόνως σαν ευχή, σαν ξόρκι έλεγαν.

Χριστός γεννάται

το φως αξαίνει (μεγαλώνει)

και το σκοτάδι μικραίνει.

Ένα έθιμο που ξεκινάει από την αρχαιότητα όμως έχει διασωθεί στην Κεφαλλονιά είναι η αγιοβασιλίτσα. Πρόκεοιται για ένα φυτό με καφέ βολβό και πράσινα φύλλα που συμβολίζει την αναγέννηση του χρόνου αφού ξεραίνεται τον Μάρτη και ξαναγεννιέται τον Οκτώβρη. Στην Κεφαλλονιά τις τρεις τελευταίες μέρες του χρόνου βγαίνουν και μαζεύουν αυτό το φυτό που το όνομά του είναι Αγιοβασιλίτσα. Το όνομα της Πρωτοχρονιάς και του Αγίου βασιλείου.

Στο Αργοστόλι το μεσημέρι όλοι ξεκουράζονται για να είναι έτοιμοι για τη μεγάλη “μάχη” που αρχίζει στο Λιθόστρωτο μόλις σκοτινιάσει. Μέσα σε μια γιορταστική ατμόσφαιρα που δημιουργούν οι μπάντες και οι χορωδίες μικροί και μεγάλοι αρχίζουν το κατάβρεγμα. Ο καθ΄ένας έχει μικρά δοχεία, ψεκαστήρες με αρωματισμένο νερό και προσπαθεί να βρέξει όποιον συναντάει. Σύμφωνα με το έθιμο, όλοι όσοι βρίσκονται στο Λιθόστρωτο πρέπει να γυρίσουν στο σπίτι τους βρεμένοι με αποτέλεσμα κανείς να μην γλυτώνει.. Μάλιστα στον Άγιο Σπυρίδωνα, στην εκκλησιά που είναι στο Λιθόστρωτο ο Δήμος ετοιμάζει ένα βαρέλι με αρωματισμένο νερό για να υπάρχει απόθεμα γι΄αυτούς που θα ξεμείνουν.

Πάρα πολλά τα όσα αναφέρονται στο βιβλίο του αείμνηστου Χρήστου Βουνά. Είναι πολλά τα κεφάλαια με τις Προλήψεις, τις Κεφαλλονίτικες κατάρες, τα Γαμήλια ήθη, τα Λαϊκά γιατροσόφια. Κεφαλλονίτικες παροιμίες, Κι΄ακόμη μικρές φανταστικές και σπαρταριστές κεφαλλονίτικες ιστοριούλες έξυπνα δοσμένε έτσι όπως έξυπνα τις έδινε πάντα ο μεγάλος λαογράφος του νησιού μας. Υπόσχομαι λίγα λίγα να τα δούμε. ΚΑΛΗ ΧΡΟΝΙΑ ΣΕ Ο ΛΟΥΣ